Moraal van de midzomerochtend: het probleem is niet het bier, maar de mensen voor wie regels niet gelden.
Toen een dronken bestuurder met een kind in de auto onlangs in Jēkabpils op de vlucht sloeg voor de politie en tegen een openbare bus botste, ontstond er grote verontwaardiging in de gemeenschap. En terecht. Want dit verhaal had alles: alcohol, vluchten voor de politie, rijden zonder rijbewijs, zonder geldige APK en technische keuring, en een kind in de auto. Met andere woorden, de man was bereid niet alleen zijn eigen leven en dat van andere weggebruikers op het spel te zetten, maar ook het leven van zijn eigen kind.
Recidivisten zijn geen willekeurige overtreders.
Na dergelijk nieuws krijg je de indruk dat de wegen in Letland vol zitten met zulke individuen. Open een nieuwswebsite – een dronken bestuurder met een bloedalcoholgehalte van 3 promille rijdt een tram aan. De volgende dag – iemand zonder rijbewijs rijdt een voetganger aan. Een paar dagen later – vlucht voor de politie. Je krijgt de indruk dat een "normale bestuurder" in Letland een zeldzaamheid is.
De gegevens tonen echter iets anders aan. Volgens statistieken van het Letse Bureau voor Motorrijtuigenverzekeringen rijdt minder dan één procent van de voertuigen zonder geldig motorrijtuigenbewijs. Bovendien blijkt uit diverse onderzoeken die we tot nu toe hebben uitgevoerd dat ongeveer een kwart van degenen die zonder geldig motorrijtuigenbewijs deelnemen aan het verkeer, tegelijkertijd geen rijbewijs of APK hebben of onder invloed rijden. Rekening houdend met het feit dat er op 1 juli 2025 890.373 geldige rijbewijzen in Letland waren, kan worden berekend dat meer dan 881469, oftewel 99%, van de bestuurders voldoet aan de wettelijke eisen. Er is echter een kleine groep mensen die een onevenredig groot gevaar voor anderen vormt. Zelfs als we aannemen dat deze groep 1% is, hebben we het hier over minder dan 9000 bestuurders. Dit is het klassieke probleem van "een lepel teer in een vat honing". Alleen is de lepel in dit geval erg klein, maar de teer stinkt bijzonder.
En toch, zelfs als iemand denkt dat het om een paar recidivisten of een paar ongelukkige overtredingen gaat, is het de moeite waard om de recent gepubliceerde gegevens van de staatspolitie in herinnering te brengen. Dit jaar werd een bestuurder geïdentificeerd die vorig jaar 436 verkeersovertredingen had begaan. Dat is meer dan één overtreding per dag! Dit voorbeeld laat heel goed zien dat een groot deel van de "zwarte" verkeersveiligheidsstatistieken niet bestaat uit honderdduizenden verschillende bestuurders die eenmalig een fout hebben gemaakt. Het bestaat uit een relatief kleine groep mensen die steeds opnieuw in het vizier van het systeem komen. Daarom is er in Letland al lange tijd een puntensysteem voor overtredingen in gebruik – de staat heeft ingezien dat het grootste risico in het verkeer niet één ongelukkige overtreding is, maar een patroon van gedrag dat zich herhaalt.
Waarom kan niet elke recidivist een eigen politieagent toegewezen krijgen?
Dan rijst een ogenschijnlijk logische vraag. Als er maar een paar duizend van deze problematische personen zijn, waarom zou je dan niet aan ieder van hen een eigen politieagent toewijzen? Het antwoord is simpel. Omdat één politieagent per persoon niet voldoende is. 24-uursbewaking vereist diensten, vrije dagen, vakanties, transport en documentatie. Continue bewaking van een paar duizend mensen zou dus een heel systeem met duizenden medewerkers vereisen. Bovendien zou dit het kernprobleem niet oplossen. Deze mensen zijn geen willekeurige overtreders. Het zijn vaak professionele specialisten in het 'omzeilen van het systeem'. Enkele jaren geleden LTABEen onderzoek naar ongevallen veroorzaakt door onverzekerde voertuigen en statistieken van flitsers leidde tot een interessante conclusie: sommige overtreders weten heel goed waar de flitsers staan en waar de controles plaatsvinden. Ze maken dus geen fouten, maar plannen hun criminele activiteiten doelbewust.
Daarom werken de strafmaatregelen die al jaren worden gebruikt niet altijd. Rijbewijs intrekken? De persoon blijft gewoon rijden. Boete opleggen? Die wordt niet betaald. Auto in beslag nemen? Dan vindt men een andere. In sommige gevallen verdwijnt iemand simpelweg uit de legale economische kring en leeft hij volgens zijn eigen regels.
Mensen veranderen wanneer de gevolgen direct merkbaar zijn.
Een mogelijke oplossing om dit te voorkomen zou een gespecialiseerd reclasseringsprogramma voor recidivisten kunnen zijn. Geen nieuwe gevangenisstraf en rechtszaak, maar een periode van toezicht van enkele maanden (of zelfs jaren), waarin de politie, reclassering, psycholoog, verslavingsdeskundige en sociale diensten samenwerken. In de praktijk zou dit betekenen: regelmatige alcoholtests, willekeurige controles, een verslavingsonderzoek, een gedragscorrectieprogramma, een verplichting tot het vinden van werk, een betalingsschema voor boetes en begeleiding van het gezin.
Het belangrijkste principe is eenvoudig: niet dat er over zes maanden een rechtszaak komt, maar dat als je vandaag niet voor een test verschijnt, er morgen consequenties zijn. Iemand die zich aan de opgelegde beperkingen houdt, krijgt vervolgens de kans om geleidelijk terug te keren naar een normaal leven. Deze aanpak is geen theorie. In de Amerikaanse staat South Dakota bestaat een programma genaamd "24/7 Sobriety", waarbij mensen met alcoholovertredingen regelmatig alcoholtests moeten ondergaan of onder constant toezicht staan. Studies tonen een afname van herhaalde overtredingen aan. Vergelijkbare resultaten zijn ook behaald in gespecialiseerde rechtbanken die zich bezighouden met bestuurders die herhaaldelijk zijn betrapt op rijden onder invloed van alcohol. In sommige studies is de recidive in deze programma's met wel 50% gedaald. In Letland zijn de eerste tekenen van een dergelijke aanpak al zichtbaar. Gedragscorrectieprogramma's worden steeds populairder, maar het is duidelijk dat een paar lezingen alleen niet voldoende zijn. Ook follow-up is noodzakelijk.
Er is echter nog een ongemakkelijke waarheid. De familie weet meestal wel dat iemand zonder rijbewijs rijdt. De buren weten het. Vrienden weten het. Soms weet de hele gemeente het. Het terugdringen van recidive is daarom niet alleen een taak voor de politie. En het is ook geen kwestie van publieke vernedering. Integendeel, vernedering versterkt vaak alleen maar de mentaliteit van "ik tegen het systeem". Hoe meer de maatschappij iemand buitensluit, hoe makkelijker het voor die persoon is om excuses te vinden om buiten de regels te blijven leven. Het doel zou anders moeten zijn. Een sociale beschermingsbarrière rondom iemand creëren, waar familie, werkgever en gemeenschap niet langer stille medeplichtigen zijn, maar deel gaan uitmaken van het veiligheidssysteem.
Tegelijkertijd zijn ook positieve prikkels nodig. Als iemand een jaar lang geen wetsovertreding heeft begaan, een behandeling of gedragscorrectieprogramma heeft afgerond, legaal werkt en boetes betaalt, zouden de beperkingen geleidelijk moeten worden versoepeld. Als ze de wet opnieuw overtreden, moeten ze terugkeren naar een strenger regime. Het probleem op de Letse wegen zijn immers niet de 890 automobilisten. Het probleem zijn een paar duizend mensen die jarenlang hebben geleefd in de overtuiging dat de regels alleen voor anderen gelden. Zolang we alleen de gevolgen bestrijden en niet de oorzaken, zullen we zo nu en dan nieuwsberichten lezen over weer een dronken bestuurder die zonder rijbewijs, zonder motorrijbewijs en zonder gezond verstand aan de politie ontkomt. Soms alleen. Soms met een kind in de auto.