Morali ta’ filgħodu ta’ nofs is-sajf: il-problema mhix il-birra, iżda individwi li għalihom ma jeżistux regoli

Meta sewwieq fis-sakra b’tifel fil-karozza ħabat ma’ xarabank pubbliku f’Jēkabpils dan l-aħħar waqt li kien qed jaħrab mill-pulizija, kien hemm rabja kbira fil-komunità. U bir-raġun. Għax din l-istorja kellha minn kollox – alkoħol, ħarba mill-pulizija, sewqan mingħajr liċenzja tas-sewqan, mingħajr MOT u spezzjoni teknika, u tifel fil-kabina. Fi kliem ieħor, ir-raġel kien lest li jirriskja mhux biss ħajtu stess u l-ħajjiet ta’ utenti oħra tat-triq, iżda wkoll il-ħajja ta’ ibnu stess.

Ir-reċidivi mhumiex trasgressuri każwali

Wara aħbarijiet bħal dawn, wieħed jieħu l-impressjoni li t-toroq tal-Latvja huma mimlija b’individwi bħal dawn. Iftaħ portal tal-aħbarijiet – sewwieq fis-sakra b’livell ta’ alkoħol fid-demm ta’ 3 fil-mija jħabbat tramm. L-għada – xi ħadd mingħajr liċenzja jolqot persuna mexjin. Ftit jiem wara – jaħrab mill-pulizija. Wieħed jieħu l-impressjoni li “sewwieq normali” fil-Latvja hija xi ħaġa rari.

Madankollu, id-dejta turi mod ieħor. Skont l-istatistika disponibbli għall-Uffiċċju tal-Assigurazzjoni tal-Vetturi Latvjan, il-proporzjon ta’ vetturi li jsuqu mingħajr MTPL valida huwa inqas minn wieħed fil-mija. Barra minn hekk, diversi studji li wettaqna s’issa juru li madwar kwart ta’ dawk li jipparteċipaw fit-traffiku mingħajr MTPL valida huma simultanjament mingħajr liċenzja, spezzjoni teknika jew qed isuqu taħt l-influwenza. Jekk inqisu li fl-1 ta’ Lulju 2025, kien hemm 890,373 liċenzja tas-sewqan valida fil-Latvja, jista’ jiġi kkalkulat li aktar minn 881469, jew 99% tas-sewwieqa jikkonformaw ma’ dak li l-liġi teħtieġ minnhom. Madankollu, hemm grupp żgħir ta’ nies li joħolqu theddida sproporzjonata għal ħaddieħor. Anke jekk nassumu li dan il-grupp huwa 1%, allura qed nitkellmu dwar inqas minn 9000 sewwieq hawnhekk. Din hija l-problema klassika ta’ “mgħarfa qatran f’barmil għasel”. F’dan il-każ biss, il-mgħarfa hija żgħira ħafna, iżda l-qatran għandu riħa speċjalment qawwija.

U madankollu, anke jekk xi ħadd jaħseb li hija kwistjoni ta’ ftit trasgressuri ripetuti jew ftit ksur sfortunat, ta’ min jiftakar id-dejta ppubblikata reċentement mill-Pulizija tal-Istat. Din is-sena, ġie identifikat sewwieq li kien wettaq 436 ksur tat-traffiku s-sena l-oħra. Dan huwa aktar minn ksur wieħed kuljum! Dan l-eżempju juri tajjeb ħafna li parti kbira mill-istatistika "sewda" tas-sikurezza tat-traffiku mhijiex magħmula minn mijiet ta’ eluf ta’ sewwieqa differenti li għamlu żball darba. Hija magħmula minn grupp relattivament żgħir ta’ nies li jidħlu fil-mira tas-sistema darba wara l-oħra. Huwa għalhekk li sistema ta’ punti ta’ ksur ilha topera fil-Latvja għal żmien twil – l-istat irrikonoxxa li l-akbar riskju fit-traffiku mhuwiex ksur sfortunat wieħed, iżda mudell ta’ mġiba li jirrepeti ruħu.

Għaliex ma jistax kull riċediv jiġi assenjat l-uffiċjal tal-pulizija tiegħu stess?

Imbagħad tqum mistoqsija li tidher loġika. Jekk hemm biss ftit eluf minn dawn in-nies problematiċi, għaliex ma jiġix assenjat lil kull wieħed minnhom l-uffiċjal tal-pulizija tiegħu stess? It-tweġiba hija sempliċi. Għax mhuwiex uffiċjal tal-pulizija wieħed għal kull persuna. Sorveljanza ta’ 24 siegħa teħtieġ xiftijiet, vaganzi, vaganzi, trasport u dokumentazzjoni. B’riżultat ta’ dan, sorveljanza kontinwa ta’ ftit eluf ta’ nies teħtieġ sistema sħiħa b’diversi eluf ta’ impjegati. Barra minn hekk, dan ma jsolvix il-problema ewlenija. Dawn in-nies mhumiex dawk li jiksru r-regoli bl-addoċċ. Ħafna drabi huma speċjalisti professjonali f’“ċirkonvenzjoni tas-sistema”. Diversi snin ilu LTAB, billi analizzaw l-inċidenti kkawżati minn vetturi mhux assigurati u l-istatistika tal-ispeed cameras, waslu għal konklużjoni interessanti – xi wħud li jiksru r-regoli jafu tajjeb ħafna fejn jinsabu l-ispeed cameras u fejn qed isiru r-rejds. Jiġifieri, mhumiex qed jagħmlu żbalji, iżda qed jippjanaw l-attivitajiet kriminali tagħhom apposta.

Huwa għalhekk li l-istrumenti punittivi użati għal snin sħaħ mhux dejjem jaħdmu. Tneħħi l-liċenzja - il-persuna tkompli ssuq. Agħti multa - ma jħallsux. Tneħħi l-karozza - isibu oħra. F'xi każijiet, persuna sempliċement tisparixxi miċ-ċirku ekonomiku legali u tgħix bir-regoli tagħha stess.

In-nies jinbidlu meta l-konsegwenzi jkunu immedjati.

Soluzzjoni waħda biex dan jiġi evitat tista’ tkun programm ta’ probation speċjalizzat għal dawk li jwettqu reati ripetuti. Mhux sentenza u proċess ieħor, iżda perjodu ta’ superviżjoni ta’ diversi xhur (jew saħansitra snin), li fih il-pulizija, il-probation, il-psikologu, in-narkologu u s-servizzi soċjali jaħdmu flimkien. Fil-prattika, dan ikun ifisser testijiet regolari tal-alkoħol, kontrolli każwali, valutazzjoni tal-vizzju, programm ta’ korrezzjoni tal-imġieba, rekwiżit formali ta’ impjieg, skeda ta’ ħlas ta’ penali u xogħol mal-familja.

L-aktar prinċipju importanti huwa sempliċi – mhux li se jkun hemm proċess ġudizzjarju fi żmien sitt xhur, iżda li jekk ma tmurx għal test illum, se jkun hemm konsegwenzi għada. Min-naħa tagħha, persuna li tikkonforma mar-restrizzjonijiet imposti tingħata l-opportunità li gradwalment terġa’ lura għall-ħajja normali. Approċċ bħal dan mhuwiex teorija. Fl-istat Amerikan ta’ South Dakota, hemm programm imsejjaħ “24/7 Sobriety”, fejn persuni bi ksur tar-regoli tal-alkoħol iridu jagħmlu testijiet tal-alkoħol regolarment jew ikunu taħt superviżjoni kostanti. Studji juru tnaqqis fil-ksur ripetut. Riżultati simili nkisbu wkoll fi qrati speċjalizzati li jaħdmu ma’ sewwieqa li nqabdu ripetutament isuqu taħt l-influwenza tal-alkoħol. F’xi studji, ir-reċidiviżmu f’dawn il-programmi naqas sa 50%. Diġà hemm l-ewwel żrieragħ ta’ approċċ bħal dan fil-Latvja. Programmi ta’ korrezzjoni tal-imġieba qed isiru dejjem aktar popolari, iżda huwa ċar li ftit lekċers waħedhom mhumiex biżżejjed. Monitoraġġ ta’ segwitu huwa wkoll meħtieġ.

Madankollu, hemm verità oħra skomda. Il-familja ġeneralment tkun taf li persuna qed issuq mingħajr liċenzja. Il-ġirien jafu. Il-ħbieb jafu. Kultant il-parroċċa kollha tkun taf. Għalhekk, it-tnaqqis tar-reċidiviżmu mhuwiex biss kompitu tal-pulizija. U mhijiex storja ta’ umiljazzjoni pubblika. Għall-kuntrarju, l-umiljazzjoni ħafna drabi ssaħħaħ biss il-mentalità ta’ “jien kontra s-sistema”. Iktar ma s-soċjetà tostraċizza persuna, iktar ikun faċli għaliha li ssib skużi biex tkompli tgħix barra mir-regoli. L-għan għandu jkun differenti. Li tinħoloq barriera soċjali protettiva madwar persuna, fejn il-familja, min iħaddimha u l-komunità jieqfu milli jkunu kompliċi siekta u jsiru parti mis-sistema tas-sigurtà.

Fl-istess ħin, huma meħtieġa wkoll inċentivi pożittivi. Jekk persuna ma tkunx inqabdet tikser il-liġi għal sena, tkun lestiet trattament jew programm ta’ korrezzjoni tal-imġieba, taħdem legalment u tħallas multi, għandha tnaqqas ir-restrizzjonijiet gradwalment. Jekk terġa’ tikserha, għandha terġa’ lura għal reġim aktar strett. Wara kollox, il-problema fit-toroq Latvjani mhix 890 elf sewwieq. Il-problema hija ftit eluf ta’ nies li ilhom snin jgħixu bit-twemmin li r-regoli japplikaw biss għal kulħadd. Sakemm inkomplu niġġieldu biss mal-konsegwenzi, mhux mal-kawżi, minn żmien għal żmien se naqraw l-aħbarijiet dwar sewwieq ieħor fis-sakra li jaħrab mill-pulizija mingħajr liċenzja, mingħajr MTPL u mingħajr sens komun. Kultant waħdu. Kultant b’tifel fil-karozza.